Sikadyň ýanynda duranyňyzda ýa-da serçeniň uçup geçenini görmek üçin ýokary seredeniňizde, hiç wagt şeýle pikir etdiňizmi: bu tanyş ýaşaýyşlar bir wagtlar dinozawrlaryň hökümdarlygyna şaýat bolupdyrlar? Olar biziň planetamyzy paýlaşýan "diri galyndylar", dinozawrlar döwrüniň hakyky "ýerli ýaşaýjylary". Şu gün, ýüz millionlarça ýyl geçen we henizem biziň bilen ýanymyzda ýaşaýan bu "dinozawr goňşulary" bilen tanyşalyň.
Ösümlikleriň Gadymy Şejeresi
Kikadlar dinozawrlaryň menýusynda esasy orun eýeleýärdi. Olaryň gelip çykyşyny takmynan 350 million ýyl mundan ozal Devon döwrüne çenli gözlemek mümkin. Häzirki wagtda tapylan kikadlaryň galyndylarynyň köpüsi Perm döwrüne degişlidir, ýöne olar Mezozoý döwründe, Trias döwründen Bor döwrüne çenli dünýäde meşhurlyga ýetdi. Olaryň berk, tüýli ýapraklary we krahmala baý göwdeleri köp sanly iri ösümlik iýýän dinozawrlar üçin bol energiýa berdi. Hytaýyň dürli künjeklerinde, şol sanda Zigun we Gansuda, alymlar dinozawrlaryň yzlary we süňkleri bilen birlikde saklanyp galan kikad ýapraklarynyň galyndylaryny tapýarlar.
Ginkgo ösümlik dünýäsinde rowaýatdyr — onuň synpy, tertibi, maşgalasy we urugy diňe bir diri görnüşden ybarat: Ginkgo biloba, hakykatdanam ýeke-täk. Ginkgo ilkinji gezek takmynan 345 million ýyl mundan ozal Karbon döwründe peýda bolupdyr we Mezozoý döwründe dünýäde giňden ýaýran bolupdyr. Lýaoning welaýatynda tapylan Jehol Biotanyň irki bor döwrüniň galyndylarynda ginkgo ýapraklary tüýli dinozawrlar we ilkinji guşlar bilen birlikde gömülipdir. Ginkgonyň şu güne çenli saklanyp galmagy onuň ajaýyp durnuklylygy bilen baglanyşyklydyr: onuň ýapraklaryndaky himiki birleşmeler zyýankeşlere we kesellere garşy durýar, tohumlarynyň daşky gatlagy bolsa antibakterial maddalary öz içine alýar. Giç güýzde şol altyn reňkli, ýelpek şekilli ýapraklar ýüzlerçe million ýyl bäri iberilýän gutlagdyr.
Metasequoia (daňky sekwoýa), Sequoia (kenarýaka sekwoýa), Sequoiadendron (äpet sekwoýa) we kiparisiň köp görnüşleriniň hemmesiniň bir wagtlar dinozawrlar bilen birlikde ösýän göni ata-babalary bar. ABŞ-nyň günbataryndaky meşhur Daşlaşan Tokaý Milli Parkynda ägirt uly daşlaşan agaç giçki Trias döwrüne - dinozawrlaryň ösüp başlan döwrüne degişlidir. Bu beýik agaçlar dinozawrlaryň ýaşaýan esasy tokaý landşaftlaryny emele getirdi. 1941-nji ýylda Hytaýyň Hubeý welaýatynda Metasequoýanyň tapylmagy has-da ajaýyp boldy - alymlar onuň diňe daşlaşan ýazgylaryndan belli bolan ýitip gidendigine ynanýandygy üçin, oňa "diri galyndy" diýlip at berildi.
Haýwanat dünýäsindäki gadymy gan hatarlary
Häzirki zaman krokodilleri, alligatorlary we gariallary özleriniň Bor döwründäki ata-babalaryna görnüşi we ýaşaýyş durmuşy boýunça ajaýyp meňzeşlige eýedirler. Mysal üçin, meşhur Sarkosuchus takmynan 110 million ýyl mundan ozal Afrikada ýaşap, 12 metre çenli uzynlygyna ýetip, öz döwrüniň iň uly ýyrtyjysy hökmünde çykyş edipdir. Olaryň ýarym suwda ýaşaýan, pusguda awlamak strategiýasy daşky gurşawyň düýpli üýtgeşmeleri arkaly yzygiderli dowam edýän örän üstünlikli "dizaýn" bolup çykdy. Krokodilleriň çylşyrymly dört kameraly ýüregi we özboluşly metabolik görnüşleri 66 million ýyl mundan ozal köpçülikleýin ýok bolmak hadysasyndan aman galmaga kömek eden aýratynlyklardyr.
Täze Zelandiýanyň birnäçe adasynda ýaşaýan tuatara, Rhynchocephalia otrýadynyň ýeke-täk saklanyp galan wekilidir. Bu topar Trias döwründe örän dürli-dürli bolup, irki dinozawrlar bilen birlikde ýaşady. Tuataranyň ewolýusiýa tizligi örän haýal boldy - onuň kelle gurluşy we üçünji "parietal gözi" (ýagtylygy duýýan organ) 200 million ýyl mundan öňki gazylyp alnan ata-babalarynyňky bilen diýen ýaly birmeňzeşdir. Tuatarany öwrenmek, dinozawr döwrüniň ilkinji süýrenijileriniň içine diri penjireden seretmek ýalydyr.
Okeanda ýaşaýandyklaryna garamazdan, nal şekilli leňňeçleriň bardygy täsindir. Olar Chelicerata subfilumyna degişli bolup, olary hakyky leňňeçlerden has köp örümçekler we akýanlar bilen has ýakynlaşdyrýar. Nal şekilli leňňeçleriň galyndylarynyň ata-babalary Ordowik döwrüne degişlidir we häzirki zaman nal şekilli leňňeç görnüşi takmynan 200 million ýyl mundan ozal döredilen. Olaryň özboluşly gök gany (mis ionlaryny öz içine alýar) lukmançylyk barlaglary üçin örän gymmatlydyr. Dinozavrlar bu ýere höküm sürýän mahalynda, nal şekilli leňňeçleriň ata-babalary deňizlerde gezip ýördüler we olar häzirki wagtda hem şol bir görnüşini saklaýarlar.
Bu "dinozawr goňşulary" diňe täsinliklerden has köp zatdyr. Olar Ýeriň ewolýusiýa taryhynyň janly arhiwidir. Olaryň genomlarynda, fiziologiki mehanizmlerinde we ekologik rollarynda gadymy ýaşaýşyň uýgunlaşma strategiýalaryny düşünmegiň açarlary ýatyr. Şol bir wagtyň özünde, olaryň köpüsi ýaşaýyş ýerleriniň ýok edilmegi we howanyň üýtgemegi ýaly häzirki zaman howplary bilen ýüzbe-ýüz bolýarlar. Olary goramak, özboluşly, henizem dowam edýän ýaşaýş eposyny goramak diýmekdir.
Ginkgo ýapragynyň damarlaryny indiki gezek yzarlanda ýa-da timsahyň gadymy bakyşyna haýran galanda, ýadyňyzda bolsun - dinozawrlaryň hökümdarlyk döwrüni öz içine alýan diri ýadygärlige degýärsiňiz. Olar şu ýerde, biziň ýanymyzda ýaşaýarlar, wagtyň çuňlugy we durmuşyň durnuklylygy barada gürrüň berýärler.
Ýerleşdirilen wagty: 2026-njy ýylyň 28-nji iýuly
